Vraag ook eens wat een ongelovige beweegt

Prof. dr. Gerben Heitink pleit voor een gelijkwaardig gesprek tussen gelovigen en niet-gelovigen. Hij werd voor het schrijven van zijn nieuwste boek geïnspireerd door de visie van filosoof Charles Taylor.

Amsterdam - Op de Vrije Universiteit in Amsterdam, de universiteit waar Heitink jarenlang doceerde, was woensdagavond de presentatie van Golfslag van de tijd - Europa’s niet te stillen verlangen naar God.

Het boek gaat over het verlangen naar God in een tijd van secularisatie. Het wil een impuls geven aan het levensbeschouwelijk gesprek tussen gelovigen en andersdenkenden. Het is een boek over de religieuze wortels van onze (post)moderne samenleving, aldus Heitink. ,,Mensen zijn op zoek naar hun wortels en vragen zich af: hoe komt het dat wij denken zoals wij denken, leven zoals wij leven en geloven zoals wij (al dan niet) geloven? Kan dat nog wel, gelovig zijn in een postmoderne cultuur? Wat hebben gelovigen en niet (meer) gelovigen elkaar te zeggen? Mijn boek kiest voor een historische interpretatie, die past bij geesteswetenschappen als de theologie en de filosofie.’’

Volgens hem is het boek ,,een pleidooi voor een openhartig gesprek tussen gelovigen en ongelovigen op basis van gelijkwaardigheid en wederzijds respect om samen te zoeken naar de gemeenschappelijke wortels van onze cultuur’’. Hij legde uit dat de golfslag van de tijd - verwerkt in de titel - een metafoor is die aangeeft dat de cultuur een neerslag is van golfbewegingen. ,,Elke overstroming sloeg denkbeelden in puin, maar liet ook een laagje vruchtbare klei achter waarvan de sporen terug te vinden zijn in levens van mensen’’. Heitink neemt in zijn boek afstand van het ,,secularisatiegeloof’’, de gedachte dat onze cultuur het geloof voorgoed achter zich heeft gelaten. Juist door te spreken van de golfslag van de tijd wil hij ruimte scheppen voor een ,,meer genuanceerd’’ beeld van Europa. In onze cultuur signaleert hij een ,,onderstroom van verlangen’’ naar religie.

Hij vertelde dat het werk van de Canadese filosoof Charles Taylor, met name diens veelgeprezen boek Een seculiere tijd, voor hem een bron van inspiratie is. Om dit te illustreren verwees hij naar Taylors stelling dat de Reformatie het secularisatieproces heeft bevorderd. ,,Bij Calvijn gaat het om de heiliging van het gewone leven. Beroep is roeping. Goede werken is goed werken. De liturgie is daardoor ontwijd, zegt Taylor. Dit roept de vraag op of onze beelden niet toe zijn aan verversing’’.

Vervreemding

Prof. dr. Hans Alma, hoogleraar psychologie en zingeving aan de Universiteit voor Humanistiek in Utrecht, gaf een eerste reactie op het boek. Ze zei bij lezing van het boek niet alleen verwantschap en herkenning te ervaren, maar ook vervreemding. ,,Je laat er geen twijfel over bestaan dat jouw taal gevormd is door de Bijbel en het christendom. Hoe verhoudt zich dit klassiek-christelijk uitgangspunt tot het uitgangspunt voor gesprek met anders- en niet-gelovigen dat je zoekt? Als agnost voel ik me in jouw boek vooral als iemand die iets is kwijtgeraakt. Ik herken mezelf niet in het beeld dat je van een niet-gelovige schetst.’’

Ze stelde dat Heitinks beschrijving van een niet-gelovige wordt bepaald door het ‘exclusief-humanisme’ waarin voor religie geen plaats is, en dat hij daarmee voorbijgaat aan andere vormen van humanisme. Zij concludeerde dat voor het levensbeschouwelijk gesprek nodig is ,,de eigen taal tijdelijk te verlaten en een taal te zoeken die ieder recht doet’’.

Prof. dr. Siebren Miedema, hoogleraar godsdienstpedagogiek aan de Vrije Universiteit, sloot zich aan bij de kritiek Alma. Hij wees er op dat Heitink ieder bij het levensbeschouwelijk gesprek dat hij wil voeren wil betrekken, ,,maar in de ondertitel van het boek gebruikt hij al het woord God’’.

* Golfslag van de tijd. Europa’s niet te stillen verlangen naar God. Gerben Heitink. Kok. Prijs: 19,95 euro.